خلاصه کتاب نظریه پول مدرن

مقدمه: توهم محدودیت بودجه و دروغی که باور کرده‌ایم

همه ما با یک استعاره اقتصادی بزرگ شده‌ایم که در عمق ذهنمان حک شده است: «دولت دقیقاً مانند یک خانواده است.» منطق این استعاره ساده و فریبنده است: همان‌طور که یک خانواده اگر بیشتر از درآمدش خرج کند ورشکست می‌شود، دولت نیز اگر بیش از مالیاتی که جمع‌آوری می‌کند هزینه کند، به سمت فاجعه پیش می‌رود. ما نگران «بدهی ملی» هستیم و آن را باری بر دوش نوه‌هایمان می‌دانیم. سیاستمداران مدام می‌گویند: «پولش را از کجا بیاوریم؟» اما اگر به شما بگویم این استعاره نه تنها غلط است، بلکه دقیقاً برعکس واقعیت عمل می‌کند چه؟ اگر بدانید که نگرانی در مورد «تمام شدن پول دولت» مانند نگرانی در مورد «تمام شدن امتیاز» در تابلوی نتایج یک ورزشگاه است، چه واکنشی نشان می‌دهید؟ کتاب «نظریه پول مدرن» (Modern Money Theory – MMT) نوشته ال. رندال ری (L. Randall Wray)، یکی از جنجالی‌ترین و در عین حال روشنگرترین کتاب‌های اقتصادی قرن حاضر است. این کتاب یک تئوری جدید نیست، بلکه توصیفی دقیق از نحوه عملکرد واقعی پول در سیستم‌های ارزی مدرن (مانند دلار، ین، یا پوند) است. این کتاب عینکی به شما می‌دهد که پس از زدن آن، دیگر هرگز اخبار اقتصادی، بودجه‌بندی دولت و مفهوم مالیات را مثل قبل نخواهید دید. هدف این مقاله، شکستن بت‌های ذهنی شما درباره پول و پرده‌برداری از رازهایی است که اقتصاددانان جریان اصلی سال‌ها نادیده گرفته‌اند.

درس اول: صادرکننده پول با مصرف‌کننده پول فرق دارد

«چرا دولت هرگز نمی‌تواند ورشکست شود؟» بزرگترین اشتباه ما یکسان دانستن «کاربران ارز» و «صادرکنندگان ارز» است. شما، من، شهرداری‌ها و شرکت‌ها، همگی «کاربران ارز» هستیم. ما برای خرج کردن باید درآمد داشته باشیم یا قرض بگیریم. ما محدودیت مالی داریم. اما دولت‌های مستقل (که ارز خود را صادر می‌کنند و به ارز خارجی بدهکار نیستند) در جایگاه کاملاً متفاوتی قرار دارند. آن‌ها «صادرکننده انحصاری ارز» هستند. کتاب با یک حقیقت تکان‌دهنده شروع می‌کند: دولتی که پول فیات خود را چاپ می‌کند، هرگز، تحت هیچ شرایطی، نمی‌تواند در بدهی‌هایی که به ارز خودش است نکول کند (ورشکست شود). رندال ری توضیح می‌دهد که پول برای دولت، مانند «امتیاز» برای استادیوم آزادی است. آیا استادیوم نگران است که امتیازهایش تمام شود و نتواند گل بعدی را روی تابلو ثبت کند؟ خیر. دولت پول را خرج می‌کند (خلق می‌کند) و سپس از طریق مالیات بخشی از آن را نابود می‌کند. محدودیت دولت «پول» نیست؛ بلکه محدودیت او «منابع واقعی» (نیروی کار، مواد اولیه، تکنولوژی) است. تا زمانی که منابع برای خرید وجود دارد، دولت می‌تواند پول خرید آن را با فشردن چند دکمه کیبورد خلق کند.

درس دوم: مالیات برای تأمین مخارج دولت نیست

«اگر دولت می‌تواند پول چاپ کند، پس چرا مالیات می‌دهیم؟» این سوالی است که بلافاصله پس از درک درس اول به ذهن می‌رسد. اگر دولت نیازی به درآمد مالیاتی برای خرج کردن ندارد، پس هدف از مالیات چیست؟ نویسنده در اینجا یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم MMT را شرح می‌دهد. در پارادایم رایج، تصور بر این است: اول دولت مالیات می‌گیرد -> سپس دولت خرج می‌کند. اما MMT می‌گوید: اول دولت خرج می‌کند (پول را به اقتصاد تزریق می‌کند) -> سپس مالیات می‌گیرد (پول را خارج می‌کند). کتاب چهار دلیل اصلی و حیاتی برای مالیات‌ستانی ارائه می‌دهد که هیچ‌کدام «تأمین مالی مخارج» نیستند: ۱. ایجاد تقاضا برای پول: مهم‌ترین دلیل. دولت مالیات را به ارز خود وضع می‌کند تا مردم مجبور شوند برای پرداخت آن، ارز دولت را به دست آورند. این کار باعث می‌شود مردم کالا و خدمات خود را در ازای پول دولت بفروشند. ۲. کنترل تورم: مالیات قدرت خرید را از دست مردم خارج می‌کند تا تقاضای کل کاهش یابد و از تورم جلوگیری شود. ۳. توزیع ثروت: تعدیل نابرابری‌های اجتماعی. ۴. تشویق یا تنبیه رفتارها: مثل مالیات بر سیگار یا کربن. بنابراین، مالیات ابزاری برای مهندسی اقتصاد است، نه صندوقی که دولت برای خرید جاده و مدرسه به آن محتاج باشد.

درس سوم: کسری بودجه دولت، پس‌انداز شماست

«چرا باید عاشق کسری بودجه باشیم؟» رسانه‌ها و سیاستمداران مدام از «کسری بودجه» به عنوان یک هیولا یاد می‌کنند. اما رندال ری با استفاده از حسابداری ملی ساده، حقیقتی را فاش می‌کند که مغز را منفجر می‌کند. در یک اقتصاد بسته، یک تراز ساده وجود دارد: (تراز بخش دولتی) + (تراز بخش خصوصی) = صفر این یعنی اگر دولت «کسری» داشته باشد (بیشتر از آنچه می‌گیرد، خرج کند)، به معنای ریاضی و دقیق کلمه، بخش خصوصی (یعنی ما، شرکت‌ها و خانوارها) «مازاد» داریم. وقتی دولت ۱۰۰ میلیارد تومان خرج می‌کند و فقط ۹۰ میلیارد تومان مالیات می‌گیرد، آن ۱۰ میلیارد تومان اختلاف کجاست؟ در حساب‌های بانکی بخش خصوصی. نویسنده استدلال می‌کند که تلاش برای رسیدن به «مازاد بودجه» (زمانی که دولت بیشتر از خرجش، مالیات می‌گیرد)، در واقع به معنای مکیدن پول از جیب بخش خصوصی است. مازاد بودجه دولت مساوی است با کسری بودجه مردم. بنابراین، کسری بودجه دولت به خودی خود بد نیست؛ بلکه به معنای تزریق خالص دارایی مالی به جیب شهروندان است. شیطان‌سازی از کسری بودجه، در واقع شیطان‌سازی از پس‌اندازهای خودمان است.

درس چهارم: افسانه تورم و محدودیت‌های واقعی

«آیا چاپ پول باعث تبدیل شدن به ونزوئلا نمی‌شود؟» منتقدان همیشه فریاد می‌زنند که اگر دولت هرچقدر بخواهد خرج کند، ابرتورم ایجاد می‌شود. MMT این موضوع را رد نمی‌کند، بلکه نگاه دقیق‌تری به آن دارد. کتاب تأکید می‌کند که بله، خرج کردن بیش از حد تورم‌زاست. اما «بیش از حد» یعنی چه؟ یعنی خرج کردن فراتر از ظرفیت تولیدی اقتصاد. اگر تمام کارگران مشغول به کار باشند و تمام کارخانه‌ها با حداکثر ظرفیت کار کنند و دولت باز هم پول تزریق کند، تورم ایجاد می‌شود چون پول بیشتر به دنبال کالا ی ثابت می‌گردد. اما اگر (مانند اکثر مواقع) بیکاری وجود دارد و کارخانه‌ها خالی هستند، دولت می‌تواند و باید پول خرج کند تا این منابع بیکار را به کار بگیرد. در این حالت، تزریق پول باعث تورم نمی‌شود، بلکه باعث «تولید» می‌شود. درس کلیدی این است: محدودیت دولت پول نیست، بلکه محدودیت، تعداد مهندسان، کارگران، فولاد و سیمان موجود در کشور است. سوال نباید این باشد که «آیا پولش را داریم؟» بلکه باید بپرسیم «آیا منابع و تکنولوژی انجام کار را داریم؟» اگر پاسخ مثبت است، پول فقط یک ابزار حسابداری است که می‌توان آن را خلق کرد.

درس پنجم: ضمانت شغلی (Job Guarantee)

«بیکاری یک انتخاب سیاسی است، نه یک پدیده طبیعی» پایان‌بندی شاهکار کتاب، ارائه راهکاری عملی به نام «برنامه ضمانت شغلی» است. بر اساس MMT، از آنجا که دولت صادرکننده انحصاری پول است، می‌تواند همیشه «کارفرمای آخرین پناهگاه» باشد. رندال ری پیشنهاد می‌کند که دولت باید تضمین کند هر کسی که مایل به کار است و در بخش خصوصی شغلی پیدا نمی‌کند، بتواند با حداقل دستمزد و مزایا در پروژه‌های عمومی (مراقبت از محیط زیست، خدمات اجتماعی، هنر و…) استخدام شود. این برنامه دو کارکرد حیاتی دارد: ۱. حذف بیکاری غیرارادی: هیچ‌کس نباید به دلیل کمبود پول در اقتصاد بیکار بماند. ۲. ثبات قیمت‌ها: این برنامه به عنوان یک «لنگر» برای دستمزدها و قیمت‌ها عمل می‌کند و نوسانات تورمی را در زمان رونق و رکود کنترل می‌نماید. نویسنده معتقد است بیکاری یک بیماری طبیعی اقتصاد نیست، بلکه نتیجه مستقیم این است که دولت به اندازه کافی برای پوشش دادن مالیات‌هایی که وضع کرده و پس‌اندازهایی که مردم می‌خواهند، پول خرج نمی‌کند.

نتیجه‌گیری: عینک جدید شما

کتاب «نظریه پول مدرن» از شما نمی‌خواهد که اصول اقتصادی را دور بریزید، بلکه از شما می‌خواهد که جای «علت» و «معلول» را درست بشناسید. پول یک کالای کمیاب نیست که دولت باید آن را از ثروتمندان گدایی کند تا به فقرا بدهد؛ پول ابزاری عمومی برای به حرکت درآوردن چرخ‌دنده‌های واقعی اقتصاد است. پیام نهایی کتاب این است: ما نباید اجازه دهیم ترس‌های بی‌مورد از کسری بودجه و اعداد روی کاغذ، ما را از حل مشکلات واقعی مانند فقر، بیکاری، تغییرات اقلیمی و نوسازی زیرساخت‌ها باز دارد. ما منابع واقعی را داریم، ما نیروی انسانی را داریم؛ پول فقط امتیازی است که ما برای سازماندهی این‌ها اختراع کرده‌ایم. حال که می‌دانید محدودیت پول برای دولت وجود ندارد و محدودیت اصلی منابع واقعی است، به نظر شما بزرگترین پروژه‌ای که کشور ما به دلیل بهانه «نبود بودجه» متوقف کرده و باید فوراً آغاز شود، چیست؟